Brak miesiączki (amenorrhea) lub bardzo rzadkie miesiączki to jeden z najważniejszych sygnałów ostrzegawczych, że gospodarska hormonalna kobiety nie funkcjonuje prawidłowo. Choć dla części kobiet brak krwawienia bywa postrzegany jako „wygodny" – z perspektywy zdrowia jest to objaw, którego nie wolno ignorować.

Cykl miesiączkowy jest odzwierciedleniem pracy osi podwzgórze–przysadka–jajniki oraz ogólnego stanu organizmu. Jeśli miesiączka zanika, pojawia się nieregularnie lub występuje co kilka miesięcy – zawsze istnieje konkretna przyczyna, którą warto zidentyfikować.

Brak miesiączki dzieli się na dwa typy:

• pierwotny – gdy miesiączka nigdy się nie pojawiła,
• wtórny – gdy miesiączka zanikła na co najmniej 3–6 miesięcy u kobiety, która wcześniej miesiączkowała.

W praktyce klinicznej najczęściej spotyka się wtórny brak miesiączki, który zawsze wymaga pogłębionej diagnostyki.

Jedną z najczęstszych przyczyn braku lub nieregularnych miesiączek jest PCOS (Polycystic Ovary Syndrome). W PCOS brak miesiączki wynika głównie z zaburzeń dojrzewania pęcherzyków jajnikowych oraz zaburzonego wydzielania LH i FSH.

Charakterystyczne cechy PCOS:

• brak owulacji lub rzadkie owulacje,
• nieregularne cykle lub brak miesiączki,
• podwyższone androgeny (testosteron, DHEA-S),
• często insulinooporność i zaburzenia metaboliczne,
• obraz policystycznych jajników w USG.

Ważne: PCOS nie zawsze wiąże się z nadwagą – może występować również u kobiet szczupłych.

Czynnościowy podwzgórzowy zanik miesiączki (FHA – Functional Hypothalamic Amenorrhea) jest jedną z najczęściej pomijanych i błędnie diagnozowanych przyczyn braku miesiączki. W FHA dochodzi do zahamowania wydzielania gonadoliberyny (GnRH) w podwzgórzu, co prowadzi do niskiego LH, niskiego FSH, niskiego estradiolu i braku owulacji. To mechanizm adaptacyjny – organizm „wyłącza" funkcje rozrodcze w odpowiedzi na postrzegane zagrożenie.

Najczęstsze przyczyny FHA:

• zbyt niska podaż energii – niedojadanie, diety restrykcyjne,
• bardzo niski poziom tkanki tłuszczowej,
• nadmiar aktywności fizycznej,
• przewlekły stres psychiczny lub emocjonalny,
• niedobory pokarmowe (żelazo, witaminy z grupy B, magnez).

FHA a PCOS – kluczowe różnice:

FHA bywa mylone z PCOS, ponieważ w obu przypadkach miesiączka zanika, cykle są nieregularne, a w USG mogą być widoczne policystyczne jajniki. Jednak w FHA:

• androgeny są niskie lub w normie,
• LH i FSH są obniżone,
• estradiol jest niski,
• organizm potrzebuje więcej energii – a nie redukcji masy ciała.

Błędna diagnoza PCOS u kobiety z FHA i zalecenie dalszego odchudzania lub intensywnych treningów może pogłębić problem i wydłużyć czas braku miesiączki.

Podwyższony poziom prolaktyny hamuje wydzielanie GnRH, obniża LH i FSH, co prowadzi do braku owulacji i miesiączki.

Przyczyny hiperprolaktynemii:

• przewlekły stres,
• niektóre leki (m.in. przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne),
• niedoczynność tarczycy,
• gruczolak przysadki (prolactinoma).

Objawy towarzyszące:

• brak lub nieregularna miesiączka,
• bolesne piersi,
• wyciek z brodawek,
• obniżone libido.

Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą prowadzić do nieregularnych cykli, braku owulacji i zaniku miesiączki. Hormony tarczycy silnie wpływają na metabolizm estrogenów, poziom prolaktyny oraz wrażliwość tkanek na hormony płciowe.

Dlatego przy braku miesiączki diagnostyka powinna zawsze obejmować TSH, fT3 i fT4 – nawet jeśli inne objawy niedoczynności tarczycy nie są oczywiste.

• przedwczesne wygasanie czynności jajników (POI),
• okres okołomenopauzalny,
• intensywne choroby przewlekłe,
• skrajny niedobór masy ciała lub otyłość,
• zaburzenia odżywiania.

Marka Osana powstała po to, aby wspierać kobiety w odzyskiwaniu równowagi hormonalnej – z poszanowaniem fizjologii cyklu, realnych potrzeb organizmu oraz przyczyn zaburzeń, a nie wyłącznie ich objawów.

Najczęstsze przyczyny braku miesiączki to:

• PCOS – zaburzenia owulacji, androgeny, insulinooporność,
• FHA – zbyt mało energii, za dużo stresu lub treningów,
• hiperprolaktynemia – zahamowanie osi hormonalnej przez prolaktynę,
• zaburzenia tarczycy – wpływ na metabolizm hormonów płciowych.

Każda z tych przyczyn wymaga innego podejścia terapeutycznego. Dlatego brak miesiączki zawsze powinien być impulsem do pogłębionej diagnostyki – a nie do szybkich, objawowych rozwiązań.

Bibliografia

1. Gordon CM, Ackerman KE, Berga SL, et al. Functional hypothalamic amenorrhea: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2017;102(5):1413–1439.
2. Berga SL, Loucks TL. Use of cognitive behavior therapy for functional hypothalamic amenorrhea. Ann N Y Acad Sci. 2006;1092:114–129.
3. Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS Consensus Workshop Group. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to PCOS. Hum Reprod. 2004;19(1):41–47.
4. Azziz R, Carmina E, Chen Z, et al. Polycystic ovary syndrome. Nat Rev Dis Primers. 2016;2:16057.
5. Welt CK, Barbieri RL. Hyperprolactinemia and reproductive dysfunction. Endocrinol Metab Clin North Am. 2015;44(1):37–49.
6. Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Current evaluation of amenorrhea. Fertil Steril. 2008;90(5 Suppl):S219–S225.
7. Poppe K, Velkeniers B. Thyroid disorders in infertile women. Ann Endocrinol (Paris). 2003;64(1):45–50.
8. Warren MP, Vu CX. Functional hypothalamic amenorrhea: diagnosis and management. Endocrinol Metab Clin North Am. 2018;47(4):595–613.