Wiele kobiet jest przekonanych, że dba o swoje zdrowie hormonalne: je „lekko”, wybiera produkty typu fit, ogranicza kalorie i unika tłuszczu. Intencje są dobre – problem polega na tym, że zbyt niska podaż energii jest jedną z najczęstszych, a jednocześnie najmniej uświadomionych przyczyn zaburzeń hormonalnych u kobiet.

W praktyce klinicznej właśnie ten czynnik bardzo często stoi za:

• brakiem owulacji,
  
• nieregularnymi lub zanikającymi miesiączkami,
  
• nasilonym PMS,
  
• obniżonym progesteronem,
  
• pogorszeniem pracy tarczycy,
  
• przewlekłym zmęczeniem i spadkiem nastroju,
  
• problemami z płodnością.

W przestrzeni publicznej od lat utrwalany jest model, w którym „zdrowa dieta” oznacza:

• jak najmniej kalorii,
  
• eliminację tłuszczu,
  
• ograniczenie węglowodanów,
  
• ciągłe bycie „na redukcji”,
  
• bardzo niski poziom tkanki tłuszczowej.

Tymczasem z perspektywy fizjologii kobiecego organizmu jest to model silnie prohormonalnie destrukcyjny.

Organizm kobiety nie interpretuje niskiej kaloryczności jako „dbania o formę”. Dla układu hormonalnego jest to sygnał niedoboru energii i zagrożenia przetrwania.

Kalorie są jednostką energii. Bez odpowiedniej ilości energii:

• komórki nie funkcjonują prawidłowo,
  
• spada tempo metabolizmu,
  
• organizm zaczyna oszczędzać zasoby.

Szczególnie wrażliwe na deficyt energetyczny są:

• pęcherzyki jajnikowe,
  
• proces owulacji,
  
• produkcja progesteronu,
  
• oś podwzgórze–przysadka–jajniki.

Owulacja jest procesem wysoce energochłonnym. Jeśli organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości kalorii, uznaje ją za funkcję „niekonieczną do przetrwania” i zaczyna ją hamować. Efektem są:

• cykle bezowulacyjne,
  
• wydłużone lub zanikające miesiączki,
  
• „rozjechane” hormony płciowe.

Jeśli temat braku owulacji lub nieregularnych miesiączek jest Ci bliski, warto równolegle przeczytać artykuł: PCOS – jak przywrócić przywrócić owulację i regularne miesiączki?, gdzie szerzej omawiamy mechanizmy regulujące cykl kobiecy.

Niezależnie od doświadczenia dietetycznego, nie da się zbilansować diety o bardzo niskiej kaloryczności w sposób, który pokrywa zapotrzebowanie kobiety na:

• białko,
• tłuszcze,
• węglowodany,
• witaminy i składniki mineralne.

Przy zbyt niskiej podaży energii niemal zawsze pojawiają się:

• niedobory żelaza, cynku, magnezu, witamin z grupy B,
• zaburzenia pracy tarczycy,
• obniżenie leptyny i hormonów płciowych,
  
• wzrost kortyzolu.

Efekt? Hormony nie mają z czego się „produkować”, a organizm przechodzi w tryb oszczędzania.

Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie magazynem energii. To aktywny narząd hormonalny, który:

• uczestniczy w metabolizmie estrogenów,
  
• wpływa na sygnały energetyczne w mózgu,
  
• warunkuje prawidłowe funkcjonowanie cyklu.

Zbyt niski poziom tkanki tłuszczowej, szczególnie w połączeniu z deficytem kalorycznym, bardzo często prowadzi do:

• zaniku miesiączki (amenorrhea),
  
• zahamowania owulacji,
  
• problemów z płodnością.

Problemem bywa nie tylko zbyt mała ilość kalorii, ale również ich jakość. W praktyce często obserwuje się schemat:

• brak jedzenia w ciągu dnia („bo nie ma czasu”),
  
• bardzo niska podaż energii do popołudnia,
  
• wieczorne nadrabianie kalorii produktami wysokoprzetworzonymi.

2200 kcal pochodzące głównie ze słodyczy, przekąsek i produktów ultra-przetworzonych metabolicznie działają zupełnie inaczej niż 2200 kcal z pełnowartościowych posiłków opartych o białko, zdrowe tłuszcze, węglowodany złożone i warzywa.

W pierwszym przypadku:

• rośnie insulina,
  
• nasila się stan zapalny,
  
• pogarsza się wrażliwość hormonalna.

W drugim – organizm otrzymuje realne wsparcie dla gospodarki hormonalnej.

Jeśli zauważasz u siebie wahania energii, napady głodu i trudność w utrzymaniu stabilnej glikemii, pomocny może być również artykuł: Insulinooporność u kobiet – 3 proste kroki, które wspierają hormony i cykl miesiączkowy, gdzie szerzej omawiamy znaczenie regularnych, odżywczych posiłków.

Tak – ale tylko wtedy, gdy:

• deficyt energetyczny jest umiarkowany,
• dieta jest bogata odżywczo,
• nie dochodzi do chronicznego niedojadania,
  
• organizm nie odbiera sytuacji jako zagrożenia.

Jedzenie jest warunkiem regulacji hormonów, a nie przeszkodą. Próba „naprawy hormonów” przy jednoczesnym permanentnym niedoborze energii jest sprzecznością fizjologiczną.

Warto pamiętać, że również przewlekły stres metaboliczny i psychiczny może nasilać skutki restrykcji energetycznych. Szerzej opisujemy to w artykule: Jak stres wpływa na cykl menstruacyjny?, gdzie omawiamy zależności między kortyzolem a owulacją.

Zdrowie hormonalne kobiet wymaga:

• odpowiedniej podaży kalorii,
• pełnowartościowych posiłków,
• stabilnej energii w ciągu dnia,
  
• poszanowania fizjologii cyklu,
• rezygnacji z nadmiernych restrykcji.

Zbyt niska kaloryczność diety jest jednym z najczęstszych powodów, dla których:

• miesiączka zanika,
• owulacja nie występuje,
  
• leczenie PCOS czy zaburzeń hormonalnych nie przynosi efektów.

W Osana podkreślamy, że suplementacja może być wartościowym wsparciem, ale nie zastąpi energii i składników odżywczych pochodzących z dobrze skomponowanej diety. Hormony nie potrzebują mniej - potrzebują wystarczająco i jakościowo.

Bibliografia:

1. Loucks AB, Thuma JR. Luteinizing hormone pulsatility is disrupted at a threshold of energy availability in regularly menstruating women. J Clin Endocrinol Metab. 2003 Jan;88(1):297-311. doi:10.1210/jc.2002-020369. PMID:12519869.
2. Koltun KJ, De Souza MJ, Scheid JL, Williams NI. Energy availability is associated with luteinizing hormone pulse frequency and induction of luteal phase defects. J Clin Endocrinol Metab. 2020 Jan 1;105(1):185-193. doi:10.1210/clinem/dgz030. PMID:31539053.
3. Berga SL, Loucks TL, Cameron JL. Endocrine and chronobiological effects of fasting in women. Fertil Steril. 2001 May;75(5):926-932. doi:10.1016/S0015-0282(01)01686-7. PMID:11334904.
4. Bergendahl M, Evans WS, Pastor C, Patel A, Iranmanesh A, Veldhuis JD. Short-term fasting suppresses leptin and (conversely) activates disorderly growth hormone secretion in midluteal phase women—a clinical research center study. J Clin Endocrinol Metab. 1999 Mar;84(3):883-894. doi:10.1210/jcem.84.3.5536. PMID:10084566.
5. Alvero R, Kimzey L, Sebring N, Reynolds J, Loughran M, Nieman L, et al. Effects of fasting on neuroendocrine function and follicle development in lean women. J Clin Endocrinol Metab. 1998 Jan;83(1):76-80. doi:10.1210/jcem.83.1.4512. PMID:9435419.
6. Chou SH, Chamberland JP, Liu X, Matarese G, Gao C, Stefanakis R, et al. Leptin is an effective treatment for hypothalamic amenorrhea. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Apr 19;108(16):6585-6590. doi:10.1073/pnas.1015674108. PMID:21464293.
7. Andrico S, Gambera A, Specchia C, Pellegrini C, Falsetti L, Sartori E. Leptin in functional hypothalamic amenorrhoea. Hum Reprod. 2002 Aug;17(8):2043-2048. doi:10.1093/humrep/17.8.2043. PMID:12151434.