Progesteron a wypadanie włosów - czy niski progesteron osłabia włosy?

Niski progesteron może przyczyniać się do przerzedzania włosów, ale rzadko jest ich jedyną przyczyną. W mieszku włosowym progesteron hamuje 5-alfa-reduktazę, czyli enzym zamieniający testosteron w silniejszy dihydrotestosteron (DHT), a w całym organizmie ogranicza wydzielanie LH i produkcję androgenów w jajnikach - tak opisuje to przegląd Grymowicz i wsp. z 2020 roku. Najmocniej widać tę zależność przy gwałtownym spadku hormonów: w japońskiej ankiecie Hirose i wsp. (2023) wypadanie włosów po porodzie zgłosiło 91,8% z 331 kobiet, a zaczynało się ono średnio 2,9 miesiąca po rozwiązaniu. Jeśli włosy wypadają dłużej niż 3 miesiące, zacznij od ferrytyny i TSH, a progesteron zbadaj około 7 dni po owulacji.

Najpierw to, co widzisz

Rzadko zaczyna się od myśli o hormonach. Zaczyna się od drobiazgów:

• gumkę, którą do tej pory owijałaś dwa razy, teraz owijasz trzy razy, bo kucyk zrobił się cieńszy,
• po myciu głowy w odpływie zostaje kłębek, który trzeba zbierać palcami, a na ciemnym swetrze widać pojedyncze włosy,
• w lustrze w windzie, w ostrym świetle z góry, przedziałek wydaje się szerszy niż na zdjęciach sprzed roku,
• w kalendarzu cyklu od kilku miesięcy widać plamienia 2-3 dni przed okresem i krótszą drugą fazę.

Dopiero gdy zestawisz te obrazy z tym, co działo się kilka miesięcy wcześniej - porodem, odstawieniem tabletek, infekcją z gorączką, trudnym kwartałem w pracy - wyłania się wzór. I to on podpowiada, czy trop prowadzi do progesteronu, czy zupełnie gdzie indziej.

Jak działa cykl włosa i dlaczego wypadanie widać z opóźnieniem

Każdy włos na głowie przechodzi przez trzy fazy. Liczby poniżej pochodzą z przeglądu Grymowicz i wsp. (2020) o wpływie hormonów na mieszki włosowe.

Dlatego codzienne gubienie pewnej liczby włosów jest normalne. Opracowanie StatPearls (Hughes i wsp., 2024) opisuje, jak sprawdzić, czy wypadanie jest wzmożone: zbierz wszystkie włosy, które wypadną w ciągu doby, nie myjąc w tym czasie głowy, i powtórz to raz w tygodniu przez trzy lub cztery tygodnie. Zebranie 100 lub więcej włosów w ciągu doby przemawia za telogenowym wypadaniem włosów. To nie to samo co garść na szczotce po tygodniu bez mycia.

Problem pojawia się, gdy silny bodziec - stres, gwałtowna zmiana hormonalna, niedobór żelaza, restrykcyjna dieta, gorączka - przestawia większą grupę włosów z anagenu do telogenu jednocześnie. Przy silnym stresie w fazę spoczynku może przejść nawet około 70% włosów będących w fazie wzrostu. Najważniejsza rzecz do zapamiętania: włosy wypadają zwykle około 3 miesięcy po czynniku wyzwalającym (w praktyce od 1 do 6 miesięcy), a nie od razu.

Dobra wiadomość: ostry epizod trwa zwykle krócej niż 6 miesięcy i ustępuje, gdy przyczyna zniknie. Odrost bywa jednak powolny, bo nowy włos rusza dopiero po zakończeniu fazy spoczynku. Czego się spodziewać, opisałam w tekście o tym, czy włosy po hormonalnym wypadaniu odrosną.

Progesteron a włosy - co mówi fizjologia

Progesteron to hormon drugiej połowy cyklu. Po owulacji ciałko żółte zaczyna go intensywnie produkować, a jego stężenie jest najwyższe w środku fazy lutealnej. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, poziom progesteronu spada, co uruchamia miesiączkę.

Przegląd Grymowicz i wsp. (2020) opisuje dwa mechanizmy, przez które progesteron wpływa na włosy:

1. Działanie ogólnoustrojowe - progesteron hamuje wydzielanie LH, a to zmniejsza pobudzenie komórek tekalnych jajnika, czyli produkcję androgenów.
2. Działanie miejscowe - w samym mieszku włosowym hamuje aktywność 5-alfa-reduktazy, która zamienia testosteron w DHT. To właśnie DHT uważa się za głównego „winowajcę" przerzedzania włosów typu androgenowego.

Najlepiej widać to w ciąży. Wysoki poziom progesteronu i estrogenów wydłuża fazę wzrostu, więc wiele kobiet ma wtedy wyjątkowo gęste włosy. Po porodzie oba hormony gwałtownie spadają, a zatrzymane włosy wypadają naraz - według Grymowicz i wsp. zwykle przez 6-24 tygodnie, rzadko nawet do 15 miesięcy.

Ankieta Hirose i wsp. (2023) daje do tego konkretny rozkład w czasie: wśród 331 kobiet wypadanie zgłosiło 91,8%, zaczynało się średnio w 2,9 miesiąca po porodzie, nasilało najbardziej w 5,1 miesiąca i kończyło średnio po 8,1 miesiąca. Aż 73,1% kobiet, które go doświadczyły, przeżywało z tego powodu niepokój. Autorzy wskazali dwa niezależne czynniki związane z nasileniem: karmienie piersią przez 6-12 miesięcy (około sześciokrotnie wyższe szanse niż przy zakończeniu karmienia do 6 miesięcy) oraz poród przedwczesny.

Progesteron działa w duecie z estrogenem, który również sprzyja fazie wzrostu. Więcej przeczytasz w tekście o tym, jak estrogen wpływa na włosy.

Czy niski progesteron powoduje wypadanie włosów?

Odpowiedź brzmi: może się do niego przyczyniać, ale rzadko jest jedyną przyczyną.

Gdy progesteronu jest mało - przy cyklach bez owulacji, krótkiej fazie lutealnej albo w okresie zmian hormonalnych - równowaga przesuwa się w stronę androgenów. U kobiet z genetyczną wrażliwością mieszków na DHT może to sprzyjać stopniowemu przerzedzaniu, najczęściej na czubku głowy i wzdłuż przedziałka, z zachowaną linią włosów nad czołem.

To zjawisko nie jest rzadkie. Przegląd Ramos i Miot (2015) zestawia dane z kilku krajów: w badaniu angielskim na 377 kobietach przerzedzanie typu żeńskiego dotyczyło 6% kobiet przed 50. rokiem życia i 38% po 70., a w australijskim na 717 kobietach odsetek rósł z 12% po dwudziestce do 56% po siedemdziesiątce. Co ważne, większość kobiet z takim przerzedzaniem nie ma innych oznak nadmiaru androgenów. Kluczowa bywa więc wrażliwość mieszka, a nie sam wynik badania krwi.

Niski progesteron rzadko daje jeden objaw. Częściej towarzyszą mu:

• skrócona druga faza cyklu lub plamienia przed miesiączką,
• cykle o bardzo różnej długości,
• nasilone napięcie przed miesiączką,
• gorszy sen w drugiej połowie cyklu.

Więcej o rozpoznawaniu takiego stanu przeczytasz w przewodniku o niskim progesteronie - objawach i przyczynach. Jeśli zauważasz, że włosów wypada więcej w konkretnym momencie cyklu, zajrzyj do tekstu o wypadaniu włosów przed okresem.

Progestagen a wypadanie włosów - tabletki, wkładka, implant

Progestagen to syntetyczny odpowiednik progesteronu. Znajdziesz go w tabletkach antykoncepcyjnych, wkładkach hormonalnych, implantach i zastrzykach. Część progestagenów nie działa jak naturalny progesteron, tylko wykazuje aktywność androgenną:

• progestageny wywodzące się z testosteronu, o wyższym tzw. indeksie androgennym (np. lewonorgestrel), mogą u wrażliwych osób nasilać wypadanie włosów,
• nowsze progestageny mają niższą aktywność androgenną,
• niektóre (np. drospirenon) działają wręcz antyandrogennie.

Artykuł przeglądowy Graves i wsp. (2018) opisuje, jak rozpoznać aktywność androgenną poszczególnych progestagenów i dlaczego antykoncepcja o wysokim indeksie androgennym może u części kobiet sprzyjać przerzedzaniu.

A wkładka? W nowozelandzkim programie monitorowania leków (Paterson i wsp., 2007) odnotowano 5 zgłoszeń wypadania włosów przy wkładce z lewonorgestrelem, a w kohorcie założeń z lat 2000-2001 szacowana skumulowana częstość wyniosła 0,33%, czyli mniej więcej 1 na 300 kobiet, które odpowiedziały na ankietę (przedział ufności 0,07-0,95%). W bazie WHO znaleziono dodatkowo 68 zgłoszeń. To rzadkie, ale na tyle realne, że autorzy zalecają mówić o tym przed założeniem wkładki.

Jest też drugi mechanizm: odstawienie antykoncepcji z estrogenem to nagła zmiana hormonalna, która może wywołać telogenowe wypadanie kilka miesięcy później, podobnie jak po porodzie. Rozpisałam to w tekście o wypadaniu włosów po odstawieniu antykoncepcji.

Nie odstawiaj antykoncepcji na własną rękę. Wybór progestagenu to decyzja ginekologa, a zmiana preparatu bywa prostym rozwiązaniem.

Nie tylko progesteron: co jeszcze wpływa na wypadanie włosów

Komórki mieszka włosowego dzielą się bardzo szybko, więc gdy czegoś brakuje, organizm „oszczędza" właśnie na włosach.

Żelazo zasługuje na osobne zdanie. U kobiet miesiączkujących najczęstsze przyczyny niedoboru żelaza z niedokrwistością to utrata krwi z miesiączką i ciąża (Trost i wsp., 2006). W badaniu Kantora i wsp. (2003) średnia ferrytyna u kobiet z przerzedzaniem typu androgenowego wynosiła 37,3 ng/ml, a u kobiet bez problemu z włosami 59,5 ng/ml. Przegląd Almohanna i wsp. (2019) podaje, że próg 30 µg/l (czyli 30 ng/ml) wykrywa niedobór żelaza z czułością 92% i swoistością 98%. Przy obfitych okresach przeczytaj tekst o żelazie a obfitych miesiączkach.

Stres działa na dwa sposoby: bezpośrednio na mieszek i pośrednio przez cykl, bo może opóźniać owulację i skracać fazę lutealną. Pełny przegląd przyczyn znajdziesz w tekście o najczęstszych przyczynach wypadania włosów u kobiet.

Kiedy warto zbadać ferrytynę, tarczycę i hormony?

Umów się do lekarza (internisty, ginekologa lub dermatologa), gdy:

• wypadanie trwa dłużej niż 3 miesiące,
• widzisz prześwity, poszerzający się przedziałek lub cieńszy kucyk,
• towarzyszy mu zmęczenie, marznięcie, kołatanie serca lub zmiana masy ciała,
• masz obfite lub nieregularne miesiączki,
• wypadanie pojawiło się po zmianie antykoncepcji.

Podstawowy zestaw, o który warto zapytać:

1. Morfologia i ferrytyna - pokazują zapasy żelaza.
2. TSH - podstawowy test pracy tarczycy.
3. Witamina D - często oznaczana przy okazji.
4. Progesteron - około 7 dni po owulacji (przy cyklu 28-dniowym to mniej więcej 21. dzień). Wynik powyżej 3 ng/ml w fazie lutealnej wskazuje, że owulacja się odbyła (StatPearls, Cable i Grider).
5. Androgeny - jeśli lekarz uzna to za potrzebne, np. przy nadmiernym owłosieniu na twarzy.

Lekarz może też wykonać test pociągania: w fazie nasilonego wypadania delikatne pociągnięcie kosmyka wyciąga co najmniej 4 włosy za każdym razem, a po ustąpieniu epizodu ten sam test wychodzi już prawidłowo. Moment badania ma więc znaczenie. Przegląd Guo i Katta (2017) dodaje ostrzeżenie: niedobory najpierw się potwierdza, a dopiero potem uzupełnia, bo nadmiar selenu, witaminy A i witaminy E z suplementów bywa wiązany właśnie z wypadaniem włosów.

Plan na 3 miesiące - krok po kroku

1. Zrób punkt zero. Sfotografuj przedziałek w tym samym świetle i zapisz datę oraz dzień cyklu.
2. Cofnij się w kalendarzu o 1-6 miesięcy. Poród, odstawienie lub zmiana antykoncepcji, infekcja z gorączką, szybka utrata masy ciała, trudny okres w pracy. Jeśli wypadanie nasiliło się w listopadzie, szukaj przyczyny w sierpniu lub wrześniu.
3. Policz raz porządnie. Zbierz wszystkie włosy z doby bez mycia głowy i powtórz to co tydzień trzy lub cztery razy. Liczba powyżej 100 to sygnał, a spadająca liczba w kolejnych tygodniach to dobra wiadomość.
4. Prowadź dziennik przez 2-3 cykle. Długość cyklu, długość drugiej fazy, plamienia, dni z większą ilością włosów na szczotce.
5. Zrób badania z listy powyżej i przynieś dziennik na wizytę. Wynik na kartce plus zapis cyklu to najlepszy punkt wyjścia do rozmowy.
6. Ułóż talerz pod włosy. Białko w każdym posiłku, źródła żelaza z warzywami bogatymi w witaminę C, regularne posiłki zamiast długich przerw.
7. Nie zmieniaj antykoncepcji sama i oceniaj po 3 miesiącach, nie po 3 tygodniach. Porównuj zdjęcia z tego samego dnia cyklu, najlepiej w pierwszym tygodniu po miesiączce.

Jak wspierać włosy na co dzień - dieta i składniki

Włosy rosną z tego, co jest na talerzu: białko w każdym posiłku, źródła żelaza (mięso, ryby, strączki, pestki dyni) w towarzystwie papryki czy natki, cynk z pestek, orzechów i pełnego ziarna oraz tłuste ryby morskie 1-2 razy w tygodniu. Który składnik ma jakie oświadczenie zdrowotne, rozpisałam w tekście włosy a hormony - składniki wsparcia.

W odniesieniu do samych włosów zatwierdzone oświadczenia zdrowotne mają przede wszystkim dwa składniki:

• biotyna pomaga zachować zdrowe włosy,
• cynk pomaga zachować zdrowe włosy, skórę i paznokcie.

Warto od razu ustawić oczekiwania. Przegląd Patel i wsp. (2017) znalazł w piśmiennictwie 18 opisanych przypadków poprawy po biotynie i wszystkie dotyczyły osób z potwierdzonym niedoborem albo z rzadkimi uwarunkowaniami dotyczącymi struktury włosa. U osób dobrze odżywionych dowodów brakuje, więc suplement nie zastąpi badań ani diety.

A sam progesteron? Żaden suplement nie „podnosi progesteronu" w udowodniony sposób. Wiemy natomiast, że witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej, a kwas pantotenowy przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych, witaminy D i niektórych neuroprzekaźników. Witaminę B6 w aktywnej formie P-5-P, kwas pantotenowy i biotynę znajdziesz w Osana Support, a cynk w dwóch formach, cytrynianu i pikolinianu, w Osana Relief. Obie formuły mają czysty skład: bez wypełniaczy, dwutlenku tytanu i talku, w szklanych słoikach. Co w stylu życia sprzyja drugiej fazie cyklu, opisałam w tekście o tym, jak wspierać progesteron naturalnie.

Czego jeszcze nie wiemy

Uczciwie trzeba powiedzieć, gdzie kończą się dane:

• Brakuje badań, które mierzyłyby progesteron u kobiet miesiączkujących i zestawiały go z gęstością włosów. Większość wiedzy pochodzi z fizjologii mieszka oraz obserwacji w ciąży i po porodzie.
• Związek ferrytyny z wypadaniem jest spójny tylko częściowo. W tym samym badaniu Kantora i wsp. ferrytyna przy telogenowym wypadaniu (średnio 50,1 ng/ml) nie różniła się istotnie od grupy porównawczej, a ta liczyła zaledwie 11 kobiet. Trost i wsp. dodają, że dowodów jest za mało, by badać ferrytynę rutynowo u każdej osoby z wypadaniem, choć sami w swojej klinice sprawdzają ją u wszystkich pacjentów.
• Rola androgenów w przerzedzaniu u kobiet nie jest w pełni wyjaśniona - przegląd Ramos i Miot wskazuje, że składają się na nie geny, hormony i czynniki środowiskowe.
• Dane o wkładce pochodzą ze zgłoszeń działań niepożądanych, a nie z badań z grupą porównawczą, a przedział ufności dla 0,33% jest szeroki.
• Dane o wypadaniu po porodzie pochodzą z ankiety, czyli z tego, co kobiety same zapamiętały, a nie z liczenia włosów.

Wypadanie włosów to sygnał, a nie wyrok. Gdy znajdziesz jego przyczynę - hormonalną, niedoborową czy związaną ze stresem - włosy często stopniowo odrastają, choć wymaga to cierpliwości i kilku miesięcy.

Bibliografia

1. Hormonal Effects on Hair Follicles (Grymowicz M. i wsp., Int J Mol Sci, 2020) - PubMed Central
2. Telogen Effluvium (Hughes E.C., Syed H.A., Saleh D., StatPearls, 2024) - NCBI Bookshelf
3. Physiology, Progesterone (Cable J.K., Grider M.H., StatPearls, 2023) - NCBI Bookshelf
4. Investigation of exacerbating factors for postpartum hair loss: a questionnaire-based cross-sectional study (Hirose A. i wsp., Int J Womens Dermatol, 2023) - PubMed Central
5. Female Pattern Hair Loss: a clinical and pathophysiological review (Ramos P.M., Miot H.A., An Bras Dermatol, 2015) - PubMed Central
6. Alopecia due to high androgen index contraceptives (Graves K.Y., Smith B.J., Nuccio B.C., JAAPA, 2018) - PubMed
7. Hair loss with use of the levonorgestrel intrauterine device (Paterson H., Clifton J., Miller D., Ashton J., Harrison-Woolrych M., Contraception, 2007) - PubMed
8. The diagnosis and treatment of iron deficiency and its potential relationship to hair loss (Trost L.B., Bergfeld W.F., Calogeras E., J Am Acad Dermatol, 2006) - PubMed
9. Decreased serum ferritin is associated with alopecia in women (Kantor J., Kessler L.J., Brooks D.G., Cotsarelis G., J Invest Dermatol, 2003) - PubMed
10. The Role of Vitamins and Minerals in Hair Loss: A Review (Almohanna H.M. i wsp., Dermatol Ther (Heidelb), 2019) - PubMed Central
11. Diet and hair loss: effects of nutrient deficiency and supplement use (Guo E.L., Katta R., Dermatol Pract Concept, 2017) - PubMed Central
12. A Review of the Use of Biotin for Hair Loss (Patel D.P., Swink S.M., Castelo-Soccio L., Skin Appendage Disord, 2017) - PubMed Central
13. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to biotin and energy-yielding metabolism (ID 114, 117), macronutrient metabolism (ID 113, 114, 117), maintenance of skin and mucous membranes (ID 115), maintenance of hair (ID 118, 2876) and function of the nervous system (ID 116) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006 (EFSA Journal, 2009) - EFSA Journal
14. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to zinc and maintenance of normal skin (ID 293), DNA synthesis and cell division (ID 293), contribution to normal protein synthesis (ID 293, 4293), maintenance of normal serum testosterone concentrations (ID 301), normal growth (ID 303), reduction of tiredness and fatigue (ID 304), contribution to normal carbohydrate metabolism (ID 382), maintenance of normal hair (ID 412), maintenance of normal nails (ID 412) and contribution to normal macronutrient metabolism (ID 2890) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006 (EFSA Journal, 2010) - EFSA Journal

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub dietetykiem. Osana to suplement diety - nie jest przeznaczona do leczenia ani zapobiegania chorobom. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.