Suplementy na progesteron - co naprawdę mówią przepisy i badania

Suplement diety nie może zawierać progesteronu, a żaden składnik suplementów nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia, że podnosi jego poziom. Progesteron jest hormonem i w Polsce występuje wyłącznie jako lek wydawany z przepisu lekarza, więc „suplementacja progesteronu" w ścisłym znaczeniu to zawsze decyzja lekarza. Z oświadczeń zdrowotnych dopuszczonych rozporządzeniem 432/2012 najbliżej drugiej fazy cyklu są trzy: witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej, kwas pantotenowy przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych, a cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych. Zanim cokolwiek kupisz, warto wiedzieć jeszcze jedno: nawet w regularnych cyklach mniej więcej co dwunasty cykl z owulacją (8,4%) ma progesteron na poziomie 5 ng/ml lub niższym, a u zdecydowanej większości kobiet w kolejnym miesiącu to się nie powtarza.

Najpierw to, co widzisz: wynik na kartce i pełna półka

Zwykle nie zaczyna się od słowa „progesteron", tylko od sytuacji, które trudno zignorować.

• Odbierasz wynik z 21. dnia cyklu, obok liczby jest strzałka w dół, a do wizyty zostały trzy tygodnie.
• Od kilku cykli na dwa, trzy dni przed miesiączką pojawia się brązowe plamienie na bieliźnie.
• Aplikacja pokazuje, że od owulacji do okresu mija 9 dni, a wszędzie czytasz, że „powinno" 12-14.
• Koleżanka pisze: „weź niepokalanek, mnie pomógł", a w mediach społecznościowych wyskakuje krem z „naturalnym progesteronem".
• W drogerii stoi słoik „hormonal balance" z dużą dawką witaminy B6 i dopiskiem „wspiera progesteron".

W każdej z tych scen pada to samo pytanie: co kupić? Ten tekst nie da listy zakupów. Pokaże za to, które obietnice z etykiet mają pokrycie w przepisach i badaniach, a które są dopowiedzeniem marketingu. Nawyki sprzyjające owulacji - sen, wystarczającą ilość energii w diecie i spokojniejszy rytm dnia - rozpisujemy osobno w tekście jak wspierać progesteron naturalnie.

Suplementacja progesteronu a suplement diety - czym to się różni?

Progesteron to hormon steroidowy, pochodna cholesterolu. Po owulacji wytwarza go przede wszystkim ciałko żółte, a jego stężenie jest najwyższe mniej więcej w połowie fazy lutealnej. Co dzieje się wtedy z ciałem, opisujemy w przewodniku po fazie lutealnej.

W gabinecie „suplementacja progesteronu" oznacza podanie samego hormonu: w kapsułkach, globulkach, żelu albo zastrzykach. To zawsze lek na receptę, po który lekarz sięga w konkretnych sytuacjach, na przykład w procedurach wspomaganego rozrodu czy przy wybranych zaburzeniach cyklu. Wszystkie preparaty z progesteronem w polskim Rejestrze Produktów Leczniczych mają kategorię dostępności Rp.

Suplement diety to z definicji coś innego. Unijna dyrektywa 2002/46/WE opisuje go jako środek spożywczy uzupełniający normalną dietę, będący skoncentrowanym źródłem składników odżywczych lub innych substancji o działaniu odżywczym albo fizjologicznym, i wprost nie obejmuje produktów leczniczych. Hormon nie ma więc prawa znaleźć się w słoiku z napisem „suplement diety".

Naturalny progesteron w suplemencie albo w kremie - czy to w ogóle możliwe?

„Naturalny progesteron" w języku lekarzy oznacza najczęściej progesteron mikronizowany, czyli hormon o budowie identycznej z tym, który wytwarza jajnik. Brzmi roślinnie, bo surowcem do jego produkcji jest diosgenina z soi i pochrzynu (dioskorei). Przemiana diosgeniny w progesteron zachodzi jednak dopiero w laboratorium, w kilku etapach reakcji chemicznych. „Naturalny" mówi tu o budowie cząsteczki, a nie o ziołowym pochodzeniu. Nadal jest to lek na receptę.

Stąd najtrwalsza legenda w tej kategorii: skoro progesteron robi się z diosgeniny, to ekstrakt z dzikiego pochrzynu (wild yam) w kapsułce albo kremie miałby „dostarczać naturalny progesteron". Baza wiedzy o surowcach roślinnych prowadzona przez ośrodek Memorial Sloan Kettering podsumowuje to jednym zdaniem: diosgenina bywa surowcem do produkcji progesteronu, ale nie ma dowodów, że ludzki organizm potrafi przeprowadzić tę przemianę. Preparaty z pochrzynem stosowane na skórę nie podnosiły w badaniach stężenia hormonów płciowych.

Druga pułapka to kremy. W Unii Europejskiej progestageny, czyli substancje działające podobnie do progesteronu, są wpisane do załącznika II rozporządzenia 1223/2009, na listę substancji zakazanych w kosmetykach - pozycja 194. Jeśli krem sprzedawany jako kosmetyk obiecuje progesteron, możliwości są dwie: hormonu w nim nie ma albo produkt łamie przepisy i nie wiesz, jaką dawkę dostajesz.

Czy Twój progesteron naprawdę jest niski?

To pytanie oszczędza najwięcej pieniędzy: progesteron zmienia się z cyklu na cykl, a pojedynczy wynik to zdjęcie jednego dnia, nie film z całego miesiąca.

Pokazuje to amerykańskie badanie BioCycle (2014, „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism"): 259 zdrowych kobiet w wieku 18-44 lat, miesiączkujących regularnie, obserwowanych przez dwa kolejne cykle. W 463 cyklach z owulacją:

• 8,9% cykli miało krótką fazę lutealną, poniżej 10 dni,
• 8,4% cykli miało progesteron w fazie lutealnej na poziomie 5 ng/ml lub niższym,
• oba kryteria jednocześnie spełniało 4,3% cykli,
• w obu obserwowanych cyklach krótka faza powtórzyła się tylko u 3,4% kobiet (8 osób), a niski progesteron u 2,1% (5 osób).

Jeden słabszy cykl zdarza się często i sam w sobie nie jest powodem, żeby sięgać po cokolwiek. Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (ASRM) podkreśla w stanowisku z 2015 roku, że zbyt krótka albo „słaba" faza lutealna jako odrębne zjawisko nie została udowodniona jako samodzielna przyczyna trudności z zajściem w ciążę.

Liczy się też moment badania. Progesteron oznacza się około 7 dni po owulacji, a nie „zawsze 21. dnia". Przy cyklu 32-dniowym 21. dzień wypada za wcześnie i wynik może wyjść niski tylko dlatego, że owulacja była później. Owulację pomaga uchwycić obserwacja śluzu, temperatury albo testy LH (jak rozpoznać owulację), a sygnały, które mogą towarzyszyć niskiemu poziomowi hormonu, zbieramy w przewodniku niski progesteron.

Jakie suplementy na progesteron mają realne podstawy?

Poniżej składniki, które najczęściej trafiają do produktów „na progesteron". Kolumna z oświadczeniami pokazuje, co wolno o nich powiedzieć zgodnie z unijną listą oświadczeń, a kolumna z badaniami - resztę, bez upiększeń.

Częsty na etykietach „na cykl" inozytol też nie ma oświadczenia EFSA, a w literaturze opisywany jest głównie w kontekście gospodarki glukozowo-insulinowej, nie progesteronu.

Witamina B6 - najmocniejszy argument i najczęstszy błąd na etykiecie

Witamina B6 to jedyny popularny składnik, przy którym słowo „hormon" pada w oficjalnym oświadczeniu: witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej. EFSA uznała ten związek za wystarczająco udokumentowany w opinii z 2009 roku (wniosek o numerze ID 69). Czytaj je dosłownie: mówi o udziale witaminy w regulacji działania hormonów, a nie o zwiększaniu ilości konkretnego hormonu. Nie ma badań klinicznych, które pokazywałyby, że B6 zmienia stężenie progesteronu u kobiet bez jej niedoboru. Szerzej o roli pirydoksyny w cyklu piszemy w tekście witamina B6 a hormony kobiet.

Drugi wątek jest ważniejszy, bo dotyczy bezpieczeństwa. W 2023 roku EFSA ustaliła górny tolerowany poziom spożycia witaminy B6 dla dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących, na 12 mg dziennie łącznie ze wszystkich źródeł. Punktem odniesienia była dawka 50 mg na dobę, wyznaczona na podstawie badania kliniczno-kontrolnego oraz zgłoszeń działań niepożądanych, a efektem krytycznym - objawy ze strony nerwów obwodowych, czyli mrowienie i drętwienie dłoni i stóp. Produkt „na hormony" z 50 mg B6 w porcji to ponad czterokrotność tego limitu. Jeśli do tego dochodzi magnez z B6 i kompleks witamin z grupy B, dawki się sumują.

W Osana Support witamina B6 występuje w formie P-5-P, czyli aktywnej, której organizm nie musi przekształcać. Obok niej jest kwas pantotenowy, który przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych, witaminy D i niektórych neuroprzekaźników. Do hormonów steroidowych należą między innymi progesteron i estrogeny, ale to oświadczenie dotyczy prawidłowego przebiegu syntezy, a nie zwiększania ilości hormonu.

Cynk, witamina D i magnez - co wolno powiedzieć, a co jest dopowiedzeniem

Cynk ma oświadczenie, które wprost dotyczy układu rozrodczego: cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych. Przegląd opublikowany w 2021 roku w „Biology of Reproduction" opisuje, głównie na podstawie badań na zwierzętach, że odpowiednia ilość cynku jest potrzebna do prawidłowego dojrzewania komórki jajowej, a jego niedobór w diecie pogarsza jej jakość. Cynk w dwóch formach, cytrynianu i pikolinianu, znajdziesz między innymi w Osana Relief.

Witamina D nie ma oświadczenia związanego z hormonami płciowymi. Są za to dane obserwacyjne. W amerykańskim badaniu Time to Conceive, obejmującym 446 kobiet i 1278 cykli, kobiety z niedoborem (25(OH)D poniżej 20 ng/ml) miały niemal trzykrotnie wyższe szanse na cykl trwający 35 dni lub dłużej niż kobiety z poziomem 40 ng/ml i wyższym. Tu zaczyna się uczciwa część: iloraz szans wyniósł 2,8, ale przy przedziale ufności od 1,0 do 7,5, czyli dokładnie na granicy istotności, a niedobór dotyczył zaledwie 5% uczestniczek. Autorzy podkreślają też, że najwyraźniejsza zależność dotyczyła wydłużenia fazy folikularnej, a nie lutealnej. To nie jest dowód przyczyny, ale dobry argument, żeby przed zakupem „hormonalnego" słoika sprawdzić 25(OH)D. Więcej w tekście witamina D a cykl i równowaga hormonalna.

Magnez przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia i pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i mięśni, ale oświadczenia dotyczącego hormonów nie ma. Hasło „magnez na progesteron" wychodzi więc poza to, co dopuszczają przepisy. Z kolei witaminę C sprawdzano w pojedynczym badaniu u kobiet ze skróconą fazą lutealną. Szczegóły i ograniczenia tej pracy omawiamy w tekście o witaminie C a hormonach kobiet.

Niepokalanek a progesteron - co pokazują badania, a czego nie wiemy

Niepokalanek mnisi (Vitex agnus-castus) to składnik, o który pyta najwięcej kobiet szukających „czegoś na progesteron". Nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, więc nie wolno mu przypisywać wpływu na poziom hormonu. Jest za to opisywany w literaturze, a te badania warto znać dokładnie, bo w przekazie z ust do ust ich wyniki szybko rosną.

• Przegląd systematyczny z 2013 roku w „Planta Medica" objął 12 badań z randomizacją: osiem dotyczyło napięcia przed miesiączką, dwa jego nasilonej postaci, a dwa utrzymującego się podwyższenia prolaktyny. Wyniki dla progesteronu podało tylko jedno z tych dwunastu badań. Autorzy zwracają uwagę na małe grupy i dużą różnorodność badanych problemów.
• To jedno badanie pochodzi z 1993 roku (Milewicz i wsp.). Objęło 52 kobiety ze skróconą fazą lutealną i nadmiernym wyrzutem prolaktyny w teście stymulacyjnym; do analizy po 3 miesiącach trafiło 37 z nich, 17 przyjmujących 20 mg ekstraktu dziennie i 20 z grupy placebo. W grupie z ekstraktem opisano mniejszy wyrzut prolaktyny, wydłużenie skróconej fazy lutealnej i wyższe stężenie progesteronu w środkowej fazie lutealnej. To opis wyniku jednej małej pracy w bardzo konkretnej grupie, a nie obietnica takiego działania u innych kobiet.
• Bezpieczeństwo. Przegląd działań niepożądanych z 2005 roku w „Drug Safety" opisuje je jako łagodne i przemijające: najczęściej nudności, ból głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zaburzenia cyklu, świąd i wysypkę. Autorzy zalecają unikanie niepokalanka w ciąży i podczas karmienia piersią oraz wskazują na teoretyczne interakcje z lekami działającymi na receptory dopaminowe.

Czego nie wiemy? U kogo z niskim wynikiem progesteronu niepokalanek miałby sens, bo w jedynym badaniu z wynikami dla progesteronu chodziło o kobiety z nieprawidłową odpowiedzią prolaktyny, a to trzeba najpierw sprawdzić. Nie wiemy też, jak porównywać produkty, bo ekstrakty różnią się standaryzacją, a dawka sprzed trzydziestu lat nie musi odpowiadać temu, co jest dziś na półce. Niepokalanek to decyzja do omówienia z lekarzem, szczególnie gdy planujesz ciążę albo stosujesz antykoncepcję hormonalną. O łączeniu suplementów z tabletkami piszemy w tekście suplementy a antykoncepcja.

Jak czytać etykietę produktu „na progesteron" - 5 pytań

1. Czy obietnica brzmi jak zdanie z unijnej listy oświadczeń? „Wspiera progesteron", „równoważy hormony" czy „na fazę lutealną" to nie są dopuszczone oświadczenia. Szukaj sformułowań typu „witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej".
2. Ile jest witaminy B6? Porównaj ilość w porcji z limitem 12 mg dziennie i dolicz B6 ze wszystkich innych produktów, które przyjmujesz.
3. Ile jest ekstraktu roślinnego i jak jest standaryzowany? Sama nazwa rośliny na froncie nic nie mówi o dawce.
4. Czy produkt sugeruje zawartość hormonu? „Naturalny progesteron", „fitoprogesteron" albo „pochrzyn jako źródło progesteronu" to sygnał, żeby odłożyć słoik na półkę.
5. Co jeszcze jest w składzie? Wypełniacze, dwutlenek tytanu i talk nie mają nic wspólnego z drugą fazą cyklu. Jak czytać tę część etykiety, pokazujemy w tekście o czystym składzie suplementu.

Plan na trzy cykle - od obserwacji do rozmowy z lekarzem

1. Cykl pierwszy: zbierz dane. Zapisuj pierwszy dzień miesiączki, oznaki owulacji i dni, w których pojawia się plamienie. Policz długość fazy lutealnej, czyli liczbę dni od owulacji do dnia przed miesiączką.
2. Cykl drugi: zbadaj w dobrym momencie. Progesteron około 7 dni po owulacji. Warto dołożyć podstawowy panel: 25(OH)D, ferrytynę, hormony tarczycy (TSH) i prolaktynę. Prolaktyna ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy myślisz o niepokalanku.
3. Cykl trzeci: uzupełnij bazę, a nie stos słoików. Jeśli dieta nie pokrywa zapotrzebowania, lepsza jest jedna codzienna baza z witaminą B6, magnezem i witaminą D w rozsądnych dawkach niż trzy produkty „na hormony" naraz.
4. Porozmawiaj z lekarzem, jeśli faza lutealna powtarzalnie trwa krócej niż 10 dni, plamienia wracają co cykl, cykle wydłużają się powyżej 35 dni, starasz się o dziecko albo progesteron jest niski w dwóch cyklach z potwierdzoną owulacją.

Najważniejsze w trzech zdaniach

Suplement diety nie zawiera progesteronu, a „naturalny progesteron" to lek na receptę, a nie wyciąg z pochrzynu ani krem. Z dopuszczonych oświadczeń najbliżej drugiej fazy cyklu są witamina B6, kwas pantotenowy i cynk, przy czym łączne spożycie B6 warto trzymać poniżej 12 mg dziennie. Zanim cokolwiek kupisz, potwierdź owulację i zbadaj progesteron we właściwym dniu dwóch cykli.

Bibliografia

1. Physiology, Progesterone - StatPearls (NCBI Bookshelf), Cable JK, Grider MH, 2023 - PubMed
2. Directive 2002/46/EC of the European Parliament and of the Council of 10 June 2002 on the approximation of the laws of the Member States relating to food supplements - EUR-Lex
3. Commission Regulation (EU) No 432/2012 establishing a list of permitted health claims made on foods - EUR-Lex (brzmienia oświadczeń dla witaminy B6, kwasu pantotenowego, cynku i magnezu)
4. Regulation (EC) No 1223/2009 of the European Parliament and of the Council of 30 November 2009 on cosmetic products - EUR-Lex (załącznik II, pozycja 194: Progestogens)
5. Rejestr Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - Rejestry Medyczne, e-Zdrowie / URPL (kategoria dostępności Rp dla progesteronu)
6. Wild Yam - Memorial Sloan Kettering, About Herbs, Botanicals & Other Products
7. Luteal phase deficiency in regularly menstruating women: prevalence and overlap in identification based on clinical and biochemical diagnostic criteria - The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, Schliep KC i wsp., 2014 (badanie BioCycle) - PubMed
8. Current clinical irrelevance of luteal phase deficiency: a committee opinion - Fertility and Sterility, Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine, 2015 - PubMed
9. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to vitamin B6 and protein and glycogen metabolism (ID 65, 70, 71), function of the nervous system (ID 66), red blood cell formation (ID 67, 72, 186), function of the immune system (ID 68), regulation of hormonal activity (ID 69) (...) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006 - EFSA Journal 2009;7(10):1225, EFSA NDA Panel
10. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin B6 - EFSA Journal 2023;21(5):e08006, EFSA NDA Panel - PubMed
11. Role of zinc in female reproduction - Biology of Reproduction, Garner TB i wsp., 2021 - PubMed
12. 25-Hydroxyvitamin D and Long Menstrual Cycles in a Prospective Cohort Study - Epidemiology, Jukic AMZ i wsp., 2018 (badanie Time to Conceive) - PubMed
13. Vitex agnus-castus extracts for female reproductive disorders: a systematic review of clinical trials - Planta Medica, van Die MD i wsp., 2013 - PubMed
14. Vitex agnus castus: a systematic review of adverse events - Drug Safety, Daniele C i wsp., 2005 - PubMed

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub dietetykiem. Osana to suplement diety - nie jest przeznaczona do leczenia ani zapobiegania chorobom. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.