Słowniczek: hormony i składniki - definicje

Kiedy zaczynasz interesować się gospodarką hormonalną, szybko trafiasz na dziesiątki skrótów i pojęć: estrogen, progesteron, FSH, LH, folian, biodostępność. Bez prostych definicji łatwo się w tym pogubić. Ten słowniczek zbiera w jednym miejscu najważniejsze terminy związane z hormonami kobiet i składnikami suplementów - każdy opisany krótko, rzeczowo i tak, żeby dało się go zrozumieć bez wykształcenia medycznego.

Na start najkrótsza odpowiedź na najczęstsze pytanie: estrogen i progesteron to dwa główne żeńskie hormony płciowe, które współpracują ze sobą w kolejnych fazach cyklu menstruacyjnego. Folian to z kolei naturalna, aktywna forma witaminy B9 (w odróżnieniu od syntetycznego kwasu foliowego) - składnik odżywczy dostarczany z dietą lub suplementem, a nie hormon.

Definicje pogrupowałam w trzy części: hormony, pojęcia z etykiety suplementu oraz terminy związane z cyklem i mikrobiotą. Możesz czytać po kolei albo przeskoczyć do interesującego Cię hasła. Jeśli chcesz szerszego kontekstu, zajrzyj też do przewodnika suplementy a równowaga hormonalna kobiet. To materiał edukacyjny, który ma pomóc Ci świadomie czytać składy - nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Hormony - podstawowe pojęcia

Hormony to chemiczne przekaźniki, które krążą we krwi i wpływają na pracę wielu narządów. Oto te, które najczęściej pojawiają się w kontekście zdrowia kobiet.

Estrogen

Estrogen (a właściwie grupa hormonów, z estradiolem na czele) to podstawowy żeński hormon płciowy, wytwarzany głównie w jajnikach. Narasta w pierwszej połowie cyklu i przygotowuje organizm do owulacji, odpowiadając też za rozwój i utrzymanie żeńskich cech płciowych. Jego poziom zmienia się rytmicznie w ciągu całego cyklu menstruacyjnego [4].

Progesteron

Progesteron to hormon dominujący w drugiej połowie cyklu, po owulacji. Powstaje w ciałku żółtym i przygotowuje błonę śluzową macicy na ewentualną ciążę. Współpracuje z estrogenem - to równowaga między tymi dwoma hormonami wspiera regularność cyklu [4].

FSH (hormon folikulotropowy)

FSH to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową, który pobudza dojrzewanie pęcherzyków w jajniku na początku cyklu. Jego nazwa pochodzi od funkcji - "folikulo" oznacza pęcherzyk. Poziom FSH bywa oznaczany w badaniach oceniających pracę jajników [5].

LH (hormon luteinizujący)

LH to drugi hormon przysadki współodpowiedzialny za cykl. Jego gwałtowny wyrzut (tak zwany pik LH) uruchamia owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej - zwykle 24-40 godzin po tym skoku. Domowe testy owulacyjne wykrywają właśnie wzrost stężenia LH w moczu [4].

SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe)

SHBG to białko produkowane w wątrobie, które wiąże hormony płciowe (między innymi estrogeny i testosteron) i transportuje je we krwi. Tylko hormon "wolny", niezwiązany z SHBG, jest aktywny biologicznie. Dlatego poziom SHBG współdecyduje o tym, ile hormonu realnie działa w organizmie.

Kortyzol

Kortyzol to hormon wydzielany przez nadnercza, potocznie nazywany hormonem stresu. Ma swój naturalny rytm dobowy - najwyższy jest rano, a najniższy wieczorem. Przewlekle wysoki poziom kortyzolu może wpływać na samopoczucie i na przebieg cyklu.

Insulina

Insulina to hormon trzustki, który umożliwia komórkom pobieranie glukozy z krwi i wykorzystanie jej jako źródła energii. Jest kluczowa dla gospodarki węglowodanowej organizmu. Jej praca jest ściśle powiązana z tym, co i jak jesz.

Prolaktyna

Prolaktyna to hormon przysadki, którego główna rola wiąże się z laktacją i produkcją mleka. Poza okresem karmienia jej poziom pozostaje niski. Prolaktyna bywa oznaczana, gdy ocenia się gospodarkę hormonalną.

TSH (hormon tyreotropowy)

TSH to hormon przysadki, który pobudza tarczycę do wytwarzania jej własnych hormonów. Jest podstawowym parametrem sprawdzanym przy ocenie pracy tarczycy. Prawidłowe funkcjonowanie tarczycy wspierają między innymi jod i selen dostarczane z dietą.

AMH (hormon antymüllerowski)

AMH to hormon wytwarzany przez małe pęcherzyki w jajnikach. Jego stężenie odzwierciedla tak zwaną rezerwę jajnikową, czyli pulę pęcherzyków dostępnych w danym momencie. Bywa oznaczany między innymi przy planowaniu ciąży [5].

Produkty Osana do tego tematu

Składy opracowane przez dietetyka klinicznego. Przesuń, aby zobaczyć więcej.

Osana Support

Codzienna baza: magnez, aktywne witaminy B, D3

139,99 zł

Zobacz produkt ->

Osana Relief

NAC, kurkumina z piperyną, cynk, witamina E

159,99 zł

Zobacz produkt ->

Osana Nourish Omega-3

Omega-3: EPA + DHA z witaminą E

99,99 zł

Zobacz produkt ->

Osana Hormonal Essentials

Zestaw Nourish + Support - taniej niż osobno

199,99 zł

Zobacz produkt ->

Osana Holistic Balance Trio

Support + Relief + Nourish - bestseller

309,99 zł

Zobacz produkt ->

Składniki i pojęcia z etykiety

Ta część słowniczka pomoże Ci czytać skład suplementu ze zrozumieniem - od form witamin po pojęcia prawne.

Folian a kwas foliowy

Folian to naturalnie występująca forma witaminy B9, obecna między innymi w zielonych warzywach liściastych. Kwas foliowy to jej syntetyczny odpowiednik, który organizm musi najpierw przekształcić do formy aktywnej. Część osób przekształca kwas foliowy wolniej, dlatego forma folianowa bywa wygodniejszym wyborem - jest gotowa do wykorzystania [6]. Folian przyczynia się do wzrostu tkanek matczynych w czasie ciąży, dlatego szczególnie interesuje kobiety planujące ciążę. Więcej znajdziesz w artykule o folianie w formie aktywnej.

Magnez

Magnez to jeden z najważniejszych pierwiastków dla codziennego funkcjonowania - bierze udział w setkach reakcji w organizmie. Zgodnie z oświadczeniami zdrowotnymi magnez przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego oraz do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia [2]. Forma ma znaczenie: diglicynian magnezu (chelat aminokwasowy) to postać dobrze tolerowana i chętnie wybierana ze względu na przyswajalność.

Biodostępność

Biodostępność to odsetek składnika, który faktycznie zostaje wchłonięty i może zostać wykorzystany przez organizm. Dwa produkty z tą samą ilością składnika na etykiecie mogą różnić się realnym działaniem, jeśli różni je biodostępność. To dlatego forma składnika bywa ważniejsza niż sama liczba miligramów.

Forma aktywna witaminy

Forma aktywna to postać składnika, którą organizm może wykorzystać bez dodatkowego przekształcania. Przykłady to folian zamiast kwasu foliowego, metylokobalamina zamiast prostszej formy witaminy B12 czy P-5-P jako aktywna postać witaminy B6. Formy aktywne bywają szczególnie istotne dla osób, które słabiej przekształcają formy syntetyczne [6].

EFSA i oświadczenie zdrowotne

EFSA to Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności - instytucja, która ocenia naukowe podstawy tak zwanych oświadczeń zdrowotnych. Oświadczenie zdrowotne to jedyne dozwolone prawnie zdanie opisujące działanie składnika (na przykład "magnez przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia"). Producent suplementu może używać wyłącznie sformułowań zatwierdzonych dla danego składnika [1][2].

Suplement diety

Suplement diety to środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety - skoncentrowane źródło witamin, składników mineralnych lub innych substancji. Z definicji zalicza się do żywności, a nie do leków - jego zadaniem jest uzupełnianie diety, a nie zastępowanie opieki medycznej. Suplement wspiera codzienną dietę, ale jej nie zastępuje.

Jeśli szukasz codziennej bazy zbudowanej z form aktywnych, taką rolę pełni Osana Support Daily Essentials - z magnezem w formie diglicynianu, folianem oraz witaminami z grupy B w postaciach aktywnych, w tym witaminą B6, która przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej. To fundament codziennej suplementacji, który warto potraktować jako uzupełnienie dobrze zbilansowanej diety, a nie jej zamiennik.

Cykl i mikrobiota - pojęcia

Na koniec pojęcia opisujące rytm cyklu oraz mniej oczywiste połączenie między jelitami a gospodarką hormonalną.

Mikrobiota i estrobolom

Mikrobiota jelitowa to zbiorowość mikroorganizmów zasiedlających jelita. Estrobolom to ta część mikrobioty (i jej genów), która uczestniczy w metabolizmie estrogenów - między innymi poprzez enzym beta-glukuronidazę wpływa na to, ile estrogenu krąży w organizmie. To jeden z powodów, dla których kondycja jelit łączy się z gospodarką hormonalną [3].

Cykl menstruacyjny

Cykl menstruacyjny to powtarzający się rytm zmian hormonalnych, liczony od pierwszego dnia miesiączki do dnia poprzedzającego kolejną. Przeciętnie trwa około 28 dni, ale zakres 24-35 dni również uznaje się za typowy. W jego przebiegu wyróżnia się dwie główne fazy rozdzielone owulacją [4]. Więcej o tym, co mówią o Tobie poszczególne etapy, przeczytasz w tekście o fazach cyklu miesiączkowego.

Faza folikularna

Faza folikularna to pierwsza połowa cyklu - od początku miesiączki do owulacji. Dominuje w niej narastający estrogen, a w jajniku dojrzewa pęcherzyk z komórką jajową. To u wielu kobiet czas rosnącej energii [4][7].

Faza lutealna

Faza lutealna to druga połowa cyklu - od owulacji do początku kolejnej miesiączki. Dominuje w niej progesteron wytwarzany przez ciałko żółte. Trwa zwykle około 14 dni i często wiąże się ze zmianą samopoczucia oraz większym zapotrzebowaniem na odpoczynek [4].

Chcesz przejść od wiedzy do praktyki? Zobacz dopasowane produkty Osana albo zacznij od codziennej bazy.

Bibliografia

1. EFSA. Naukowa opinia dotycząca uzasadnienia oświadczeń zdrowotnych związanych z witaminą B6, w tym udziału w regulacji aktywności hormonalnej (ID 69). EFSA Journal. 2009;7(9):1225. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1225
2. Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności oraz unijny rejestr dozwolonych oświadczeń. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32006R1924
3. Baker JM, Al-Nakkash L, Herbst-Kralovetz MM. Oś estrogenowo-mikrobiotyczna - przegląd zależności fizjologicznych i klinicznych. Maturitas. 2017;103:45-53. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28778332/
4. StatPearls. Fizjologia cyklu menstruacyjnego. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/
5. StatPearls. Fizjologia hormonu folikulotropowego (FSH). NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535442/
6. Przegląd na temat form folianu i kwasu foliowego oraz ich znaczenia w suplementacji okołoporodowej. Georgetown Medical Review. https://gmr.scholasticahq.com/article/124570-the-critical-role-of-folate-in-prenatal-health-and-a-proposed-shift-from-folic-acid-to-5-methyltetrahydrofolate-supplementation
7. StatPearls. Faza folikularna (proliferacyjna) cyklu menstruacyjnego. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542229/

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub dietetykiem. Osana to suplement diety - nie jest przeznaczona do leczenia ani zapobiegania chorobom. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.